Otistik Bir Olgunun Duyguları Anlama ve İfade Etme Becerisinin Kazandırılmasına Yönelik Düzenlenen Kısa Süreli Bir Eğitim Programının İncelenmesi

Araştırmanın Amacı ve Yöntemi

Otizm tanılı çocuklar, diğer insanların duygularını anlamakta ve kendi duygularını ifade etmekte güçlük yaşayabilir. Tipik gelişim gösteren çocuklar bu becerileri doğal gelişim süreci içinde kazanırken, otizm tanılı çocuklara bu becerileri planlı bir öğretim süreciyle kazandırmak mümkündür. Bu çalışmanın amacı, otizm tanılı bir çocuğa duyguları anlama ve ifade etme becerisini kazandırmak için hazırlanan kısa süreli bir eğitim programının etkisini incelemektir.

Çalışmaya, 18 aylıkken otizm tanısı almış 5 yaşında bir erkek çocuk katılmıştır. Program; öğretimin küçük basamaklara ayrılması, doğru yanıtların düzenli olarak pekiştirilmesi, hatasız öğretim ve çocuğun bireysel ilgilerinin dikkate alınması ilkelerine dayanmaktadır. Mutlu, üzgün, kızgın ve korkmuş olmak üzere dört temel duygu üzerinde; fotoğraflardaki yüz ifadelerinden, şematik çizimlerden, duruma bağlı, isteğe bağlı ve inanca bağlı duyguları tanıma olmak üzere beş aşamalı bir öğretim planlanmıştır. Program altı ay boyunca, haftada beş gün ve günde toplam 15 dakikalık kısa çalışma periyotları halinde uygulanmıştır.

Bulgular

Çocuk, fotoğraflardaki yüz ifadelerini ayırt etmeyi 19 günde, şematik çizimlerdeki duyguları ayırt etmeyi ise 6 günde öğrenmiştir. Fotoğraflarla çalışırken yalnızca duyguları göstermekle kalmamış, adlarını da söylemeye başlamıştır. En uzun süren aşama, bir olay karşısında kişinin ne hissedeceğini kestirmeyi gerektiren duruma bağlı duygular olmuştur: Başlangıçta tüm olayları “mutlu” olarak yanıtlayan çocuk, 39 günlük çalışmanın sonunda dört duyguyu ve bu duyguların nedenini yardımsız açıklayabilir hale gelmiştir. Her aşamada kızgın ve korkmuş duygularının, mutlu ve üzgün duygularına göre daha geç öğrenildiği görülmüştür.

Program sonunda çocuk hem kendi duygularını hem de olaylara bağlı olarak karşısındaki kişinin duygularını ifade etmeye başlamıştır. Bunun yanında “Niçin su içmek istiyorsun?” sorusuna “Çünkü susadım.” yanıtını vermesi gibi neden-sonuç ilişkileri kurabilmiş, tek kelimelik ifadelerden kendiliğinden kurduğu üç-dört kelimelik cümlelere geçmiştir. PEP-R değerlendirmesinde de bilişsel ve sözel gelişim puanlarında artış gözlenmiştir.

Bulguların Aile ve Uzmanlar için Anlamı

Bulgular, duyguları anlama becerisinin otizm tanılı çocuklara somuttan soyuta ilerleyen, küçük basamaklara ayrılmış bir programla öğretilebileceğini göstermektedir. Bir yüz ifadesini tanımak ile bir olayın kişide hangi duyguyu uyandıracağını kestirmek farklı düzeylerde becerilerdir. Bu nedenle uzmanların, çocuğun hangi basamakta olduğunu belirleyerek programı buna göre planlaması önemlidir. Kısa ama düzenli çalışma periyotları ve doğru yanıtların pekiştirilmesi öğrenmeyi destekleyebilir.

Aileler açısından ise çocuğun bir olay karşısında uygun olmayan bir duygu ifadesi kullanması (örneğin her duruma “mutlu” demesi) duyarsızlık olarak değil, henüz kazanılmamış bir beceri olarak görülmelidir. Günlük yaşamda karşılaşılan durumlarda duyguların adlandırılması ve “Ali üzgün, çünkü oyuncağı kırıldı.” gibi neden-sonuç cümleleriyle model olunması, çocuğun hem duyguları anlamasını hem de dil gelişimini destekleyebilir.

Genel Sonuç

Bu olgu sunumu, otizm tanılı çocukların duyguları anlama ve ifade etme becerilerini planlı ve basamaklı bir öğretimle kazanabileceğini göstermektedir. Duygu öğretiminin yalnızca sosyal anlayışı değil, neden-sonuç ilişkisi kurma ve dil becerilerini de destekleyebildiği görülmüştür. Çalışma tek bir çocukla yürütüldüğü için bulgular her çocuk için aynı sonucu vaat etmez; ancak çocuğun bireysel profiline göre uyarlanan duygu öğretimi programlarının değerini somut bir örnekle ortaya koymaktadır.