Araştırmanın Amacı ve Yöntemi
Bu araştırmanın amacı, sözel zekâ düzeyleri birbirine benzer olan otizm spektrum bozukluğu (OSB), entelektüel gelişimsel bozukluk tanılı ve tipik gelişim gösteren çocukların zihin kuramı, yürütücü işlevler ve merkezi bütünleme becerileri arasındaki ilişkileri gelişimsel açıdan incelemektir.
Araştırmaya, özel eğitim desteği alan OSB tanılı (80) ve entelektüel gelişimsel bozukluk tanılı (67) çocuklar ile ilkokullarda öğrenim gören tipik gelişimli (69) çocuklar olmak üzere toplam 216 çocuk katılmıştır. Sözel iletişim kurabilen çocuklar, Peabody Resimli Kelime Testi ile belirlenen sözel zekâ yaşlarına göre 6–12 yaş aralığında iki gelişimsel gruba ayrılmıştır. Katılımcılara zihin kuramı, yürütücü işlevler ve merkezi bütünleme becerilerini değerlendirmek amacıyla çeşitli bilişsel testler uygulanmıştır.
Verilerin analizinde grup karşılaştırmaları için Ki-kare, MANOVA ve ANOVA; değişkenler arasındaki ilişkileri incelemek için ise Yapısal Eşitlik Modellemesi kullanılmıştır.
Bulgular
Araştırmada, zihin kuramı testlerinde en düşük performansı OSB tanılı çocukların gösterdiği bulunmuştur. Ayrıca sözel zekâ yaşının bilişsel test performansları üzerinde anlamlı bir etkisi olduğu görülmüştür. Bilişsel süreçler arasındaki ilişkiler incelendiğinde ise merkezi bütünleme becerilerinin yürütücü işlevler performansını anlamlı biçimde yordadığı belirlenmiştir.
Bu bulgular, OSB’li çocukların öğrenme güçlükleri ve davranışlarının yalnızca gözlenen belirtiler üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini göstermektedir. Çocukların yaşadığı güçlükleri anlamak için özellikle sosyal biliş, merkezi bütünleme, zihinsel esneklik ve planlama gibi temel bilişsel süreçlerin birlikte ele alınması önemlidir.
Bulguların Aile ve Uzmanlar için Anlamı
Bulgular, uzmanlara çocukların bilişsel özelliklerinin ayrıntılı biçimde değerlendirilmesi ve elde edilen bilişsel profillerin bireyselleştirilmiş eğitim programlarına yansıtılması gerektiğini göstermektedir. Çocuğun davranışları yalnızca “uyumsuzluk” veya “problem davranış” olarak görülmemeli; bu davranışların altında yatan bilişsel güçlükler anlaşılmaya çalışılmalıdır.
Aileler açısından ise değişikliklere direnme, belirli ayrıntılara aşırı odaklanma veya plan değişikliklerinde zorlanma gibi davranışların yalnızca isteksizlik ya da uyumsuzluk olarak değerlendirilmemesi önemlidir. Bu davranışlar, çocuğun zihinsel esneklik ve belirsizlikle baş etmede yaşadıkları güçlükle ilişkili olabilir. Zihin kuramı becerilerindeki güçlükler nedeniyle çocuklar ima, şaka, dolaylı anlatım veya karşısındaki kişinin niyetini anlamakta zorlanabilirler. Bunun yanı sıra kelime dağarcığının geliştirilmesi ve günlük yaşamda duygu, düşünce ve niyet gibi zihinsel süreçlerin adlandırılması, hem dil gelişimini hem de sosyal bilişsel becerileri destekleyecektir.
Genel Sonuç
Araştırmanın temel mesajı, OSB’li çocukların davranışlarını yalnızca değiştirmeye odaklanmak yerine, bu davranışların altında yatan bilişsel süreçlerin anlaşılması gerektiğidir. Çocuğun bilişsel profiline uygun eğitim ve aile desteğinin sağlanması, bireysel ihtiyaçların daha doğru belirlenmesine ve çocukların sosyal iletişim, öğrenme ve günlük yaşama uyum becerilerinin desteklenmesine katkı sağlayacaktır. Bu nedenle uzman-aile iş birliği, çocuğun güçlü ve desteklenmesi gereken yönlerinin belirlenmesi açısından önemli bir rol taşımaktadır.
Kaynak gösterimi
Atasoy, S. (2008). Yüksek fonksiyonlu otistik çocuklarda çeşitli bilişsel özellikler arasındaki ilişkilerin incelenmesi [Doktora tezi]. Ege Üniversitesi.